สมุนไพรไทยจากแต่ละภูมิภาคต่างกันอย่างไร สิ่งที่เจ้าของแบรนด์ควรรู้ก่อนเลือกวัตถุดิบตั้งต้น

เจ้าของแบรนด์ที่กำลังพัฒนาสูตรสินค้าสมุนไพรไทยมักโฟกัสที่ตัวสูตรและกระบวนการผลิตเป็นหลัก แต่มีอีกเรื่องหนึ่งที่ส่งผลต่อคุณภาพของสินค้าไม่แพ้กัน นั่นคือแหล่งที่มาของวัตถุดิบตั้งต้น สมุนไพรชนิดเดียวกันแต่ปลูกคนละพื้นที่ ไม่ได้ให้ผลผลิตที่เหมือนกันเป๊ะเสมอไป บทความนี้พาไปดูว่า ทำไมแหล่งปลูกถึงมีผลต่อวัตถุดิบ และมีอะไรบ้างที่เจ้าของแบรนด์ควรรู้ก่อนตัดสินใจเลือกวัตถุดิบตั้งต้น

1. ทำไมสมุนไพรชนิดเดียวกัน แต่ปลูกคนละพื้นที่ถึงไม่เหมือนกัน

ลักษณะดิน ปริมาณน้ำฝน และสภาพภูมิอากาศของแต่ละพื้นที่ปลูกมีผลต่อคุณลักษณะของสมุนไพรที่ได้ ตัวอย่างที่มีการศึกษาไว้ชัดเจนคือขมิ้นชันจากจังหวัดสุราษฎร์ธานี ซึ่งพบว่ามีปริมาณสารสำคัญกลุ่ม เคอร์คูมินสูงกว่าขมิ้นชันที่ปลูกจากแหล่งอื่นเมื่อนำมาเปรียบเทียบกัน โดยปัจจัยที่เกี่ยวข้องคือดิน ในพื้นที่มีความอุดมสมบูรณ์แต่ระบายน้ำได้ดี ประกอบกับปริมาณน้ำฝนในพื้นที่และสายพันธุ์ขมิ้นที่ปลูก (ที่มา: ข้อมูลสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ กรมทรัพย์สินทางปัญญา) นี่คือเหตุผลที่คำว่า "สมุนไพรชนิดเดียวกัน" ไม่ได้แปลว่าวัตถุดิบจากทุกแหล่งจะให้ผลลัพธ์แบบเดียวกันเสมอไป

2. สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI) คืออะไร เกี่ยวอะไรกับการเลือกวัตถุดิบ

สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ หรือ GI คือเครื่องหมายที่ใช้บ่งบอกว่าสินค้ามาจากแหล่งปลูกที่มีคุณลักษณะ เฉพาะของพื้นที่นั้นจริง ปัจจุบันสมุนไพรไทยหลายชนิดได้รับการขึ้นทะเบียน GI แล้ว เช่น ขมิ้นชัน หมากเม่า สมอไทย สมอพิเภค และไพล ซึ่งหมายถึงวัตถุดิบที่มาจากแหล่งปลูกเฉพาะถิ่นและตรวจสอบแหล่งที่มา ได้ (ที่มา: ข้อมูล GI กรมทรัพย์สินทางปัญญา) การรู้จักระบบนี้ช่วยให้เจ้าของแบรนด์มีอีกหนึ่งเกณฑ์ ในการพิจารณาวัตถุดิบ นอกเหนือจากการดูแค่ชื่อชนิดสมุนไพรบนฉลากวัตถุดิบเพียงอย่างเดียว

3. ความท้าทายที่ทำให้วัตถุดิบแม้จากแหล่งเดียวกัน ก็ยังไม่เหมือนกันทุกปี

นอกจากความแตกต่างระหว่างพื้นที่แล้ว ความผันผวนของสภาพภูมิอากาศในแต่ละปีก็เป็นอีกปัจจัยที่ทำให้ วัตถุดิบจากแหล่งปลูกเดิมไม่ได้ให้ผลผลิตเหมือนเดิมทุกรอบ อุณหภูมิที่สูงขึ้น ภาวะฝนแล้งหรือฝนแปรปรวน ในบางปีส่งผลต่อความสม่ำเสมอของสารสำคัญในพืชสมุนไพรได้ (ที่มา: รายงานสถานการณ์อุตสาหกรรม สมุนไพรไทย, Hfocus) นี่คือเหตุผลที่ผู้ผลิตที่จริงจังจะไม่อ้างอิงข้อมูลวัตถุดิบจากแหล่งเดิมซ้ำทุกปี โดยไม่ตรวจสอบซ้ำ แต่ต้องมีการตรวจรับวัตถุดิบทุกล็อตก่อนเข้าสายการผลิตเสมอ

4. แนวทางที่ผู้ผลิตใช้รับมือกับความหลากหลายของวัตถุดิบ

ในภาพรวมอุตสาหกรรม ผู้ผลิตสมุนไพรมักใช้สองแนวทางหลักเพื่อควบคุมความสม่ำเสมอของวัตถุดิบ คือ การทำเกษตรพันธสัญญากับเกษตรกรในพื้นที่ปลูกที่กำหนดไว้ล่วงหน้า เพื่อให้มั่นใจได้ในปริมาณและแหล่งที่มา ของวัตถุดิบ หรือการปลูกในพื้นที่ของตนเองเพื่อควบคุมกระบวนการตั้งแต่ต้นทาง (ที่มา: ข้อมูลอุตสาหกรรม สมุนไพรไทย, Hfocus) แนวทางไหนจะเหมาะกับสูตรของแบรนด์ใด ขึ้นอยู่กับชนิดวัตถุดิบและปริมาณที่ต้องการ ผลิตในแต่ละรอบ ซึ่งเป็นเรื่องที่ควรพูดคุยกับโรงงานโดยตรงตั้งแต่ขั้นตอนพัฒนาสูตร

5. คำถามที่เจ้าของแบรนด์ควรถามก่อนเลือกวัตถุดิบตั้งต้น

• วัตถุดิบที่จะใช้ในสูตรมาจากแหล่งปลูกใดบ้าง และเป็นแหล่งที่ขึ้นทะเบียน GI หรือไม่
• หากไม่ใช่วัตถุดิบ GI มีขั้นตอนตรวจสอบแหล่งที่มาและคุณภาพของวัตถุดิบอย่างไรแทน
• หากวัตถุดิบจากแหล่งเดิมไม่พร้อมในบางฤดูกาล โรงงานมีแนวทางสำรองอย่างไร
• สามารถขอเอกสารตรวจสอบย้อนกลับของวัตถุดิบแต่ละล็อตที่ใช้ผลิตได้หรือไม่

คำตอบของคำถามเหล่านี้ช่วยให้เจ้าของแบรนด์เห็นภาพว่าสูตรของตัวเองจะได้วัตถุดิบที่ตรวจสอบได้ และมีความสม่ำเสมอในระยะยาวหรือไม่ ก่อนที่จะเริ่มผลิตจริง

คำถามที่พบบ่อย

ต้องเลือกวัตถุดิบที่ขึ้นทะเบียน GI เท่านั้นหรือไม่ ถึงจะทำสินค้าคุณภาพดีได้
ไม่จำเป็นเสมอไป วัตถุดิบ GI เป็นหนึ่งในเกณฑ์ที่ช่วยยืนยันแหล่งที่มา แต่วัตถุดิบจากแหล่งอื่นที่ผ่าน การตรวจสอบคุณภาพอย่างเหมาะสมก็ใช้ผลิตสินค้าได้เช่นกัน ขึ้นอยู่กับสูตรและเป้าหมายของแบรนด์

ถ้าอยากเปลี่ยนแหล่งวัตถุดิบระหว่างที่ผลิตไปแล้ว ทำได้หรือไม่
โดยทั่วไปทำได้ แต่ควรแจ้งโรงงานล่วงหน้าเพื่อให้ตรวจสอบวัตถุดิบแหล่งใหม่และปรับเอกสารที่เกี่ยวข้อง ให้ตรงกัน ไม่ควรเปลี่ยนแหล่งวัตถุดิบโดยไม่แจ้งให้โรงงานทราบ

อยากรู้ว่าสูตรของตัวเองเหมาะกับวัตถุดิบจากแหล่งไหน ต้องเริ่มอย่างไร
ติดต่อทีมงานเพื่อพูดคุยรายละเอียดสูตรและวัตถุดิบที่ต้องการ ทีมงานจะช่วยให้ข้อมูลประกอบการตัดสินใจ ในขั้นตอนพัฒนาสูตรต่อไป

ติดต่อทีมงาน

โทร 085-742-6940 หรือ 080-196-6586 · อีเมล thaiherbalstandard@gmail.com หรือ thaiherbal.ths@gmail.com · Facebook และ LINE ของ Thai Herbal Standard